Góc Nhìn 68WIN: Sau chống tham nhũng, càng phải đề phòng ＂sạch sẽ mà không làm gì＂: trận thua 0-5 của đội tuyển Trung Quốc soi tỏ căn bệnh chung của ngành
Những năm này, đã thấy quá nhiều ngành đi cùng một con dốc. Trước là lợi dụng quyền lực để trục lợi, tham nhũng hoành hành, khí thế đổ nát, moi rỗng nền tảng ngành. Đến khi chống tham nhũng như sấm sét, quét sạch sâu mọt, mọi người tưởng ngành sẽ chạm đáy rồi bật lên, thực tế lại thường tiếp tục tụt. Trận đội tuyển nam Trung Quốc thua Palestine 0-5 đã đặt sự thật tàn khốc này trần trụi trước mặt mọi người.
Tham nhũng là khối u nhìn thấy được, có thể mổ bỏ. Những năm trước, làng bóng dấy lên bão chống tham nhũng: dàn xếp tỷ số, trọng tài đen, chuyển lợi ích, chọn cầu thủ thao túng trong bóng tối. Chuỗi xám biến môn thể thao đối kháng này thành món kinh doanh trục lợi của một số người. Đặc điểm của tham nhũng rất rõ: lộ thiên, kiểm chứng được, truy cứu được. Chứng cứ được cố định thì người liên quan có thể bị xử lý. Cùng đợt chỉnh đốn kéo dài, một loạt sâu mọt là lãnh đạo bóng đá, trọng tài, huấn luyện viên lần lượt sa lưới, loạn tượng của ngành bị dọn dẹp mạnh tay.
Nhiều người tự nhiên kỳ vọng: màn đen bị dẹp, sân đấu trở lại công bằng, thành tích phải ấm lại. Nhưng thực tế giáng một đòn nặng. Trên sân công bằng, không dàn xếp tỷ số, không mua bán quyền lực và tiền, ta đã thua Palestine, đội lâu nay chịu chiến loạn, thiếu thốn vật chất, thu nhập cầu thủ mỏng. Trên sân chạy chậm chạp, hàng thủ mất tập trung, chiến thuật hỗn loạn. Đây không phải một lần sai sót, mà là sự mềm yếu của cả tập thể. Đến lúc này, chỉ đổ lỗi cho tham nhũng đã không còn nói được. Sâu mọt đã bị dọn, không thể đẩy mọi thất bại cho tham nhũng ngày trước. Bài toán thật sự gai góc là sự không làm gì, ẩn dưới vẻ ngoài sạch sẽ.
Nhiều người lẫn hai khái niệm. Làm bậy là biết không được làm mà vẫn làm, phá vỡ lằn ranh để vơ lợi riêng. Không làm gì thì là việc đáng làm lại chọn nằm im, chiếm ghế mà đối phó cho xong. Làm bậy chạm vạch đỏ của kỷ luật và pháp luật, ai cũng căm ghét, mục tiêu xử lý rõ ràng. Còn không làm gì thì cực kỳ đánh lừa: không tham không lấy, không vượt lằn ranh pháp luật, bề ngoài an phận thủ thường, thực chất ngồi không hưởng lộc, nắm trong tay nguồn lực mà không chịu gánh vác. Trận tan nát 0-5 về bản chất chính là sự không làm gì có hệ thống. Bộ logic này, nhiều ngành đều nhìn thấy được.
Một là cá nhân nằm im: chỉ cầu không có lỗi, không cầu có công. Cầu thủ trên sân e dè va chạm, tranh chấp lười biếng. Trận đội tuyển được ưu tiên cho đãi ngộ câu lạc bộ của cá nhân và giá trị thương mại, mục tiêu trận đấu bị giản lược thành "không mắc lỗi, không ôm tiếng xấu". Không vi phạm kỷ luật, không vi phạm quy định, nhưng thiếu chí khí và máu lửa khi ra sân vì đất nước. Điều này giống những "cáo già" thường thấy trong bộ máy và nơi làm việc: không gây họa, không gánh việc, không bắt được lỗi cứng, nhưng tuyệt đối không chịu chủ động bỏ công.
Hai là cả đội giữ sạp: né rủi ro, từ chối đột phá. Ban huấn luyện không dám mạnh dạn chỉnh chiến thuật, không dám mạnh dạn dùng người mới, chỉ cầu êm xuôi không sơ suất. Tầng quản lý giữ mô hình cũ, không muốn đụng tới cải cách tầng sâu. Tập trung đi cho hết quy trình, chiến thuật dừng lại trên giấy. Mọi người tin rằng "làm nhiều thì sai nhiều, làm ít thì sai ít, không làm thì không sai". Cải cách thì phải gánh rủi ro. Giữ lối cũ dù không có thành quả cũng không dễ bị truy cứu.
Ba là hệ thống quay không: khẩu hiệu vang, hạ cánh thì yếu. Cải cách đào tạo trẻ được bàn nhiều năm, văn bản, cuộc họp, phát biểu không lúc nào ngớt, nhưng cơ chế bồi dưỡng nhân tài ở tầng sâu mãi không hạ cánh được. Phương án tối ưu việc chọn người năm nào cũng được nêu, nhưng rất khó bén rễ. Hễ gặp thất bại là dùng những lý do khách quan như đội hình không đủ quân, chấn thương để giải thích, né vấn đề gốc ở tầng hệ thống. Vấn đề được nêu đi nêu lại, phương án được ban đi ban lại, mà mãi vẫn khó hạ cánh, vấn đề cứ chất chồng.
Vì sao không làm gì còn khó trị hơn tham nhũng? Trong công tác thanh tra kỷ luật có một trải nghiệm rất thực: tham nhũng là khối u bên ngoài, có thể mổ bỏ; không làm gì là tính ỳ trong xương, như ninh ếch trong nước ấm, dần hút cạn sức sống của cả ngành. Hành vi tham nhũng phạm kỷ luật của đảng và pháp luật của nhà nước, chứng cứ dễ tìm, sự đồng thuận của xã hội mạnh, sức cản khi xử lý tương đối có thể kiểm soát. Còn không làm gì thì khoác áo "giữ đúng phép", không chạm vạch đỏ, việc định tính và hỏi trách cực kỳ khó.
Hiện tượng càng đáng đề phòng: sau khi cường độ chống tham nhũng tiếp tục tăng, một số vị trí nảy sinh tâm thế "nằm im để tự bảo vệ". Với tay tham nhũng thì cái giá cực cao, rất dễ bị xử lý. Thế là chọn một cách tự vệ khác: không làm việc thì sẽ không sai, không sai thì không phải gánh trách nhiệm. Tham nhũng phá sự công bằng của quy tắc. Không làm gì thì trực tiếp hút cạn sinh khí của ngành. Làm bậy ít ra còn có sự luân chuyển và sự thử nghiệm, còn cả đội nằm im mang lại một vũng nước chết. Bên ngoài trông sạch sẽ, bên trong chẳng có động lực đi lên.
Phá thế của ngành không thể dừng ở chống tham nhũng, còn phải chỉnh đốn lối cai trị tầm thường và lười nhác. Quét sạch tham nhũng chỉ là bước thứ nhất. Bài học khó hơn là đánh thức những người đang "giả vờ ngủ". Chìa khóa phá thế có hai điểm. Thứ nhất, ép trách nhiệm đúng theo vị trí. Liêm khiết chỉ là lằn ranh thấp nhất, tuyệt đối không phải lá bùa miễn trách. Không tham không nhũng không có nghĩa đã làm tròn việc. Chiếm ghế mà không làm, lười biếng chểnh mảng, cũng phải bị hỏi trách nghiêm. Thứ hai, dựng cơ chế khích lệ theo hướng tích cực. Hỏi trách không thể chỉ nhìn vào người mắc lỗi, còn phải biểu dương người làm việc thật. Hãy để người dám gánh vác, làm được việc, làm nên việc có lối đi lên, phá định hướng méo mó rằng "không mắc lỗi chính là lựa chọn tối ưu".
Một trận thua thảm 0-5 từ lâu đã vượt ra ngoài thắng thua của riêng bóng đá. Nó gióng lên hồi chuông cho mọi ngành nghề: giữ được lằn ranh kỷ luật chỉ là ngưỡng thấp nhất để hành nghề. Chủ động gánh vác, làm việc cho chắc, mới là gốc của người làm việc. Không tham không nhũng chỉ là bổn phận. Làm được việc, làm nên việc, mới là bản lĩnh.
